Onomatopee

Het middel, niet de tekening

Onomatopee is een eigenschap van taal. Crash, thud en hiss zijn onomatopeeën, of ze nu in een strip, een roman of een gesprek voorkomen. Wat een letteraar op de pagina tekent — het gevormde, gekleurde, exploderende woord dat drie panelen doorkruist — is de SFX laag, een productie-artefact met een eigen workflow. De twee worden door elkaar gebruikt en dat kost niets in informeel taalgebruik, maar het zijn verschillende categorieën: onomatopee is wat het woord is, SFX is wat de pagina bevat.

Japans heeft veel meer van deze woorden, en ze doen meer werk

Engelse onomatopeeën zijn een kleine, grotendeels gesloten verzameling die inslagen en geluiden omvat. Japans verdeelt het gebied in minstens twee klassen, en de tweede heeft geen Engels equivalent:

• 擬音語 (giongo) — woorden voor daadwerkelijke geluiden. ドキドキ doki-doki, een kloppend hart. ガシャン gashan, iets dat breekt.
• 擬態語 (gitaigo) — woorden voor toestanden, texturen en manieren zonder enig geluid. キラキラ kira-kira, een glinsterend oppervlak. じろじろ jiro-jiro, onbeschoft staren. ふわふわ fuwa-fuwa, zacht en zwevend.

Het duidelijkste geval is しーん shiin: een geschreven klankwoord voor stilte. Een mangapaneel kan stilte direct op de afbeelding letteren, en de lezer hoort een kamer stil worden. Het Engels heeft daar geen woord voor en heeft die gewoonte nooit ontwikkeld, dus vertalers grijpen naar stilte… cursief, een bijschrift, of niets.

Deze inventaris is groot, productief en alledaags — Japanse sprekers bedenken nieuwe — daarom leunt manga er zo zwaar op. Een enkele gitaigo over een paneel kan stemming, textuur en tempo overbrengen waar het Engels een bijschrift voor nodig zou hebben.

Wat er misgaat bij vertaling

Drie dingen, steevast:

1. Er bestaat geen equivalent woord. Kira-kira is niet “sparkle”; sparkle is iets dat gebeurt, kira-kira is hoe het voelt om sprankelend te zijn. De meeste vertalingen verliezen het register.
2. Het woord is onderdeel van het artwork. Japanse SFX wordt meestal met de hand in het paneel getekend, dus het vervangen ervan betekent het wissen en opnieuw schilderen van de onderliggende kunst — zie SFX voor hoe dat daadwerkelijk wordt afgehandeld.
3. Lengte en richting botsen met de lay-out. Verticale katakana die langs een hoog paneel lopen, worden geen horizontaal Engels van dezelfde grootte zonder de ruimte opnieuw te ontwerpen.

Zelf schrijven

Specificiteit wint van volume. Crunch en snap vertellen je verschillende dingen over hetzelfde gebroken bot; BOOM vertelt je bijna niets. Kies de medeklinkers voor het materiaal — plosieven voor harde inslagen, sibilanten voor gas en vloeistof, nasalen voor resonantie — en laat de getekende vorm de grootte bepalen. Een kleine, strak getekende tik is verontrustender dan een grote BANG, want schaal op de pagina leest als luidheid en een stil geluid in een spannende scène is een keuze.